10 lipca 1999 roku, w wieku 66 lat, zmarł dr István Túri, najbardziej znany mistrz i nauczyciel ogrodnictwa warzywniczego pod osłonami.
Urodził się 7 grudnia 1933 roku w Ceglédzie. Szkołę podstawową i średnią ukończył również w Ceglédzie, w 1952 roku zdał maturę w Gimnazjum im. Lajosa Kossutha. Dyplom uzyskał w 1957 roku w Wyższej Szkole Ogrodniczej i Winiarskiej, od 1958 roku pracował w tej samej uczelni, a później na Uniwersytecie Ogrodniczym, przechodząc kolejne szczeble kariery naukowej – od stażysty naukowego aż do stopnia docenta; z własnej woli w 1993 roku, w wieku 60 lat, poprosił o przejście na emeryturę.
Od momentu powstania (1990) był dyrektorem ds. badań w firmie PRODUKT Kutató, Fejlesztő, Termelő Kft., aż do śmierci był intelektualnym kierownikiem prac hodowlanych nad nowymi odmianami papryki oraz produkcji nasion wyhodowanych odmian mieszańcowych.
Swoją działalność naukową rozpoczął pod kierunkiem profesora Andrása Somosa. Na podstawie rozprawy z 1962 roku, poświęconej inwentaryzacji i analizie rejonu produkcji warzyw w Nagykőrös, uzyskał tytuł doktora nauk uniwersyteckich.
Jego pierwszym zadaniem badawczym było zbadanie możliwości uprawy warzyw na ubogich glebach piaszczystych bez użycia nawozów organicznych. Spośród zagadnień technicznych z jego nazwiskiem wiąże się zastosowanie tworzyw sztucznych w ogrodnictwie, opracowanie konstrukcji nośnych różnych typów obiektów, tworzenie systemów grzewczych, opracowanie różnych typów systemów wietrzenia i nawadniania, rozwój kilku odmian podwójnego okrycia, projektowanie typów obiektów ogrzewanych i nieogrzewanych, a nie na ostatnim miejscu – metoda kurtyny wodnej.
Wraz ze współpracownikami opracował sposoby użytkowania nieogrzewanych obiektów – z ich przestawianiem i bez – oraz jedno- i dwufazowe użytkowanie obiektów ogrzewanych, badali także możliwości upraw jesiennych i zimowych pod osłonami. Wprowadzając do uprawy nowe odmiany i typy odmian oraz wdrażając nowe technologie uprawowe, stworzył dzieło o trwałej wartości.
Jeśli weźmiemy pod uwagę dostępne środki finansowe, z pewnością był jak dotąd najbardziej skutecznym węgierskim hodowcą papryki. Świadczy o tym nie tylko liczba (21) zarejestrowanych i zgłoszonych przez niego odmian i mieszańców, ale przede wszystkim ich wartość użytkowa. Nadal najbardziej popularna na Węgrzech papryka biała do uprawy pod osłonami (HRF F1) również potwierdza jego niezwykłe wyczucie, z jakim podchodził do planowania krzyżowań i doboru linii rodzicielskich. Ponadto pod jego kierownictwem wyhodowano między innymi odmiany Hó F1, Pritavit F1, Kaméleon F1, Velence F1, Titán F1, a także kandydatów na odmiany Bajnok F1 i Kápia F1. Znaczące są również materiały wyjściowe do hodowli, zgromadzone wspólnie ze współpracownikami, które mogą stanowić gwarancję kontynuacji jego dzieła życia. Pod jego kierunkiem opracowano specyficzną metodę produkcji nasion mieszańcowych, objętą ochroną patentową, która stała się podstawą funkcjonowania całego sektora produkcji nasion mieszańcowych.
Wszechstronność dr Istvána Túriego najlepiej podkreślają jego badania z zakresu biologii typu wzrostu. On wprowadził pojęcia typów wzrostu: wolnego, średniego i szybkiego, określił warunki ich powstawania oraz możliwości ich zmiany. Bardzo wcześnie potrafił rozpoznawać zmiany zachodzące w rozwoju roślin. Proponowane przez niego w takich sytuacjach modyfikacje technologiczne w zdecydowanej większości przypadków potwierdzały jego trafność. Pan Profesor Túri prowadził zajęcia zarówno ze studentami uniwersytetu, jak i z praktykującymi ogrodnikami; jego sposób wykładania był zazwyczaj bardzo obrazowy, przesiąknięty humorem i niezwykle porywający.
Organizacja równoległego doradztwa fachowego również wiąże się z jego nazwiskiem – już pod koniec lat 60. i na początku lat 70. prowadził kursy w Soroksár. Na Uniwersytecie Ogrodniczym zorganizował kilka wystaw. Do najbardziej znanych należały te połączone z konferencjami dotyczącymi uprawy papryki, arbuza i ogórka. Giełdę nasion, którą sobie wymarzył, od 1981 roku organizujemy co roku ku pełnemu zadowoleniu producentów warzyw i firm zajmujących się handlem materiałem siewnym.
Jego działalność publicystyczną cechowało dążenie do jasności przekazu, opisywanie i uczenie praktycznych zabiegów. Opublikował ponad sto artykułów popularyzatorskich, głównie na łamach czasopisma „Kertészet és Szőlészet”. Cenione są także jego książki poświęcone uprawie pod folią. „Kertészet fólia alatt” (współautor: Béla Fodor) była pierwszą książką rolniczą, z której sprzedano ponad sto tysięcy egzemplarzy. Otrzymał za nią nagrodę jakościową. Z niej, a także z całokształtu swojej pracy, był zawsze dumny, podobnie jak z odznaczenia „Munka Érdemrend”.
W ciągu ostatnich 10–15 lat jego teksty nabrały również filozoficznego tonu. Przykładem są książki „Növényalkat (lehetőség és korlát a hozam növelésére)” oraz „Az élet korlátai” (podsumowująca ludzkie aspekty biologii typu budowy). Rozpoczął też pisanie książki wybiegającej w świat ducha, w świat bogów. Dużo o niej mówił, bardzo chciał ją ukończyć, ale nie zdążył. Na pytania o swoją działalność naukową i publikacyjną najczęściej odpowiadał: „nie lekceważę liczby książek, nowych odmian, patentów, odznaczeń i stopni naukowych, ale nie uważam ich za najważniejsze, dlatego nie zajmuję się liczbami. W naszej branży spośród wymienionych – i oprócz nich – tylko tę działalność uważam za ważną, która posuwa sprawę ogrodnictwa naprzód”.
W swojej pracy organizacyjnej potrzebował wytrwałości, czasem wręcz upartej nieustępliwości – inaczej nie byłby w stanie stworzyć pola doświadczalnego Katedry Warzywnictwa. Na terenie Doświadczalnego Zakładu w Soroksár do dziś wiele budynków, obiektów i konstrukcji foliowych świadczy o jego niestrudzonej pracy organizacyjnej, poszukiwaniu nowości i bogactwie pomysłów.
Bardzo troszczył się także o swoich kiedyś licznych podwładnych. Za ważne dla jakości pracy uważał kilka warunków: wyjaśnić, kazać zapisać, dopytać, wykonać, skontrolować. Nie lubił niedbalstwa, lekceważenia obowiązków ani lenistwa, cenił natomiast zdolność do walki, ukierunkowaną, tworzącą wartość pracę. Szacunkiem darzył również tych współpracowników i kolegów, którzy potrafili dostrzec nowość i wspierać ją, nawet jeśli to nie oni jako pierwsi zwrócili na nią uwagę.
Wspominał nieraz, że gdyby wszedł w posiadanie wszechmocnej różdżki, zrobiłby co najmniej trzy rzeczy: na tydzień zlikwidowałby obiekty uprawowe z okryciem z tworzyw sztucznych, pokazując w ten sposób ich ważną rolę w codziennym zaopatrzeniu w sałatki warzywne i owocowe oraz w wykorzystaniu roślin ozdobnych; zaprezentowałby możliwości, których dotąd nie wykorzystaliśmy w związku z zamkniętymi przestrzeniami; „zlikwidowałbym nie na tydzień, lecz na zawsze chorobę mistrzowsko ujętego w rozsądne słowa i zdania pustosłowia” – mówił.
Błędy i pomyłki, jak każdy, również miał. Wtedy mawiał: „Żaden z nas nie jest aniołem”. Te mniejsze i większe potknięcia i pomyłki wybaczał także swoim współpracownikom, jeśli nie dostrzegał za nimi złej woli ani celowego działania.
Przechodząc na emeryturę, nie organizował bankietów ani uroczystości – pożegnał się kilkoma słowami, a może jego ostatnie zdanie brzmiało: „Chciałbym jeszcze przez długi czas służyć sprawie ogrodnictwa!”.
Niestety, to życzenie nie mogło się w pełni spełnić. Pozostaje z nami już tylko w swoich odmianach, w swoich tekstach i w duchu, który nam przekazał.
János Gyúrós